Prelude, Mama Namibia (1)

Aus, Lüderitz, Maltahöhe. Het zijn namen die herinneren aan het Duitse koloniale verleden. Ongetwijfeld zal dat ook de reden zijn waarom er nog zoveel bierbrouwerijen en konditoreien met apfelstrudel en Schwarzwalder Kirsch taart in het land te vinden zijn. En daarnaast zie je regelmatig schnitzel en kartoffelsalat op het menu staan. En, o ja, Heinrich Göring, de vader van de latere baas van de Luftwaffe, was er in de jaren 80 van de 19e eeuw zaakgelastigde van de Duitse keizer. Lang heeft het Duitse koloniale avontuur niet geduurd, hooguit drie decennia. De Duitsers mengden zich pas vrij laat in ‘de wedloop om Afrika’. Kolonies pasten gewoonweg niet in het Duitse beleid. Terwijl Britten, Fransen, Portugezen en Belgen probeerden zich grote delen van het continent toe te eigenen, duurde het tot 1884 voordat Duitsland onder rijkskanselier Otto von Bismarck (1815 - 1898) na veel interne discussie van haar antikoloniale beleid afstapte en zich in de ‘scramble for Africa’ wierp. Hoe verging het de Duitsers in dat gebied en waarom waren ze in het begin niet bijzonder geïnteresseerd in hun kolonie en later wel? 

Enige tijd geleden kreeg ik van een vriend Mama Namibia, de debuutroman van Mari Serebrov te leen. Serebrov staat bekend als auteur van historische verhalen. Zij combineert haar achtergrond in de onderzoeksjournalistiek met een passie voor geschiedenis en is vooral bekend geworden door deze roman, die in 2013 verscheen. Het boek, waar dertien jaar onderzoek aan voorafging, is gebaseerd op het aangrijpende en waargebeurde verhaal van een twaalfjarig Herero-meisje, Jahohora, wiens leven het lijden, de vastberadenheid en de veerkracht van de Herero- en Namabevolking illustreert, in een tijd dat zij hun meest angstaanjagende beproeving ondergingen: een genocide in Duits Zuidwest-Afrika die veertig jaar later de voedingsbodem bleek te zijn voor de Holocaust.

In het exemplaar dat ik te leen heb, is een voorwoord geschreven door doctor Hoze Riruako, opperhoofd van de Ovaherero. Hoze is de neef van Kuaima Riruako (1935 - 2014) die van 1978 tot aan zijn overlijden opperhoofd van de Ovaherero was. Als gevolg van haar langdurige onderzoek voor de roman Mama Namibia werden Mari en haar echtgenoot Job Serebrov, geadopteerd als de kinderen van wijlen Kuaima Riruako. Hij benoemde Mari tot Herero Literair Laureaat en stelde haar aan als adviseur van de Genocidecommissie van de Herero Traditionele Autoriteit. In dit verband is het duidelijk waarom Hoze in zijn voorwoord spreekt over Mari als zijnde zijn nicht, en zijn oom Kuaima als Mari’s vader.

In het voorwoord staat verder dat Kuaima Riruako tot de eerste generatie na de genocide behoorde, aangezien zijn vader in een van de beruchte Duitse concentratiekampen was geboren en het op wonderbaarlijke wijze had overleefd. Kuaima werd begeleid door zijn oom van moederskant, Hosea Kutako (1870 - 1970), één van de negen helden van Namibië. Kutako was een prominente Namibische nationalistische leider en Herero opperhoofd. Hij streed tegen het Duitse koloniale bewind (en later de Zuid-Afrikaanse bezetting) en was een sleutelfiguur in de strijd voor onafhankelijkheid, waarbij hij de VN petities stuurde. En nu komt het: de sterfdatum van deze held is 18 juli 1970. Die andere held, Nelson Mandela, werd geboren op 18 juli 1918. Die datum. Het is mijn geboortedag. Enkele weken geleden was ik in Kaapstad en sprak ik met een gids over de geschiedenis van Zuid-Afrika en natuurlijk kwam Mandela ter sprake. Ik grapte tegen hem dat ik me in goed gezelschap bevond; Mandela en ik zijn op dezelfde dag jarig. 
Wanneer ik op de Internationale Luchthaven Hosea Kutako nabij Windhoek land, is er ook weer een link met een held van een land. 
Maar nu eerst die Duitsers. Genocide, concentratiekampen, medische experimenten. Hoe heeft het Herrenvolk zich in Namibië ge-, dan wel misdragen?

De uit Bremen afkomstige koopman en pionier Adolf Lüderitz is onlosmakelijk verbonden met de kolonisatie van Namibië. Hij kocht diverse kustgebieden van een lokaal Nama-stamhoofd, waaronder de haven van Angra Pequeña, het huidige Lüderitz. Omdat het land destijds geteisterd werd door oorlogen tussen inheemse volken, verzocht Lüderitz de Duitse regering om bescherming. Die kreeg hij in april 1884 toen twee Duitse kanonneerboten de haven van Angra Pegueña binnenvoeren. Op dat moment werd officieel de Duitse vlag op Namibische bodem gehesen en riep rijkskanselier Von Bismarck op 24 april 1884 het gebied rond Lüderitz uit tot protectoraat van het Duitse rijk. De economische vooruitzichten van het gebied waren echter niet veelbelovend. Het was immers onvruchtbaar woestijngebied. Bovendien bleef het onrustig tussen de volken onderling en de Duitsers slaagden er niet in een verbod op de import van wapens door de lokale bevolking in te voeren. Vijf jaar na het uitroepen van het protectoraat moest men in Berlijn toegeven dat het tot dan toe gevoerde beleid gedoemd was te mislukken. Het moest dus anders.

De Duitsers gooiden het over een andere boeg. Ze stuurden een eerste groep soldaten (Schutztruppe) naar het land die de infrastructuur moesten verbeteren. Bij Windhoek werd een fort gebouwd en een paar jaar later bij Swakopmund een aanlegsteiger. In het voetspoor van de soldaten druppelden ook de eerste kolonisten binnen. De komst van majoor Theodor von Leutwein (1849 - 1921) op 1 januari 1894 zou echter van doorslaggevende betekenis zijn. Von Leutwein had carrière gemaakt in het Pruisische leger en werd in 1893 naar Zuidwest-Afrika gestuurd. 

Ik kijk naar een foto van hem. Gekleed in onberispelijk uniform, behangen met onderscheidingen, een vastberaden uitdrukking op z’n gezicht, knijpbril op de neus, hoed op, het zwaard vast in de hand geklemd en een snor die zijn kracht en autoriteit nog eens benadrukt. Een man waarmee niet valt te spotten, zo komt hij op mij over. Von Leutwein ging diplomatiek te werk en slaagde er in een tienjarig bondgenootschap te sluiten met het opstandige Nama-volk en een groot aantal andere groepen. Bovendien kwam het, dankzij zijn diplomatieke inspanningen, tot een tijdelijk bestand tussen de Herero en hun oude vijanden de Nama.

Rond 1900 nam de macht van de inheemse volken gestaag af en die van het koloniale bewind toe. Pas gearriveerde kolonisten kochten land van de Herero en de Nama of kregen de vruchtbaarste stukken land toegewezen. Op hun beurt kochten de Herero en de Nama talloze westerse goederen op afbetaling en staken zich op die manier diep in de schulden. Geen basis voor een duurzame vrede en op 12 januari 1904 kwamen de Herero in opstand tegen de Duitse kolonisten. Meer dan 120 kolonisten werden op hun boerderijen gedood, hun huizen werden in brand gestoken en het vee werd weggevoerd. Vrouwen en kinderen bleven gespaard. Berlijn werd dringend verzocht versterking te sturen en er gingen stemmen op om ‘de rebellen wat verstand bij te brengen.’ Von Leutwein werd vervangen door generaal Lothar von Trotha (1848 - 1920). Hij kwam uit een adellijke officiersfamilie en nam deel aan de Duits-Oostenrijkse en Duits-Franse oorlogen. In 1900 kreeg hij het commando over de 1ste Oost-Aziatische infanteriebrigade tijdens de Bokseropstand. Von Trotha stond bekend om zijn meedogenloosheid. In 1904 kreeg hij de opdracht om de opstand van de Herero neer te slaan en werd met een complete divisie versterkingen waaronder zware artillerie op pad gestuurd.

Von Trotha vaardigde tijdens deze campagne het beruchte Vernichtungsbefehl uit: "Elke Herero die binnen de Duitse grenzen wordt aangetroffen, met of zonder geweer, met of zonder vee, zal worden neergeschoten." Volgens sommigen was dit een bevel tot genocide. In 1905 was ongeveer driekwart van het Herero-volk uitgemoord en werd generaal Von Trotha onderscheiden met de orde "Pour le Mérite", een onderscheiding die enkel werd toegekend aan officieren met een uitzonderlijke verdienste tijdens militaire campagnes. De campagne van Von Trotha vormde tevens het sein voor de Nama om in opstand te komen.

Tot zover deel 1. Wordt vervolgd.